• پیامبر اکرم(ص) : در دولت او (مهدی)مردم آنچنان در رفاه و آسایشی به سر می برند که هرگز نظیر آن دیده نشده است
  • مشکل فکرهای بسته این است که دهانشان پیوسته باز است .
  • امام جواد(ع): چهار چیز یاری دهنده انسان در کار است : سلامت ، بی نیازی ، دانش و توفیق
  • امام مهدی (عج) : کسی که نسبت به ما ظلم ورزد ، ازجمله ستمکارانی است که مشمول لعنت خداست.
  • به دست گرفتن مال خود و انجام وظیفه‌ی خویش، عین دادگری است.
  • پیروزی یا شکست در جنگ‌ها، ابتدا در ذهن انسان رخ داد.

شاید بعضی افراد که پیرامون زندگی زاهدانه و کاملاً بدون تجمل حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام گفته‏ هایی می‏شنوند یا نوشته‏ هایی می‏خوانند، گمان کنند که آن حضرت در فقر و بینوایی روزگار می‏گذرانده و از مال دنیا بهره کافی نداشته است و نمی‏توانسته در شرایطی بهتر زندگی...

مقدمه

شاید بعضی افراد که پیرامون زندگی زاهدانه و کاملاً بدون تجمل حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام گفته‏هایی می‏شنوند یا نوشته‏هایی می‏خوانند، گمان کنند که آن حضرت در فقر و بینوایی روزگار می‏گذرانده و از مال دنیا بهره کافی نداشته است و نمی‏توانسته در شرایطی بهتر زندگی کند.
آن حضرت به اضافه سهمی که هرساله از غنایم جنگی و بیت‏المال داشت، همواره در اطراف مدینه به کشاورزی می‏پرداخت و بر اثر بصیرت و اطلاع کامل در امور کشت و زرع و با کوششهای شخصی، باغها و چشمه‏هایی احداث کرد که سالیانه دارای محصولی فراوان بود و می‏توان گفت از افراد نسبتا غنی مسلمانان آن روز به‏شمار می‏رفت.
اما انفاق به فقرا و صدقات مستمر به مستمندان و بذل و بخشش به نیازمندان، هدف والای آن حضرت بود و همواره آسودگی دیگران و رفع احتیاج مسلمانان را، حتی بر زندگی روزمره خود ترجیح می‏داد (1)، و مخصوصا در روزگار خلافت ظاهریش عملاً نشان داد که خلیفه و رهبر باید آن‏گونه زندگی کند که بینواترین افراد مسلمانان زندگی می‏کنند تا از وضع خویش دلشکستگی نداشته باشند و در تحمل ناملایمات و مشکلات روزگار صبر و شکیبایی پیشه کنند. آن حضرت در پاسخ عاصم بن زیاد که بر شدت سختگیری حضرت در پوشاک و خوراک و دیگر احتیاجات روزانه‏اش اعتراض داشت، فرمود: خداوند بر امامان عادل واجب داشته در پایین‏ترین سطح مردمان ضعیف زندگی کنند تا فشار فقر آنان را از پای در نیاورد (2)
وقفنامه عمومی یا وصیتنامه‏ای که حضرت امیر علیه‏السلام نوشته و امام کاظم علیه‏السلام آن را در روایتی صحیح نقل می‏کند مشتمل بر رقبات و املاک و اموالی است که دلیل بر گفتار ماست، لذا پیش از برشمردن همه موقوفات آن حضرت عین وقفنامه را می‏آوریم و ترجمه می‏کنیم تا خواننده گرامی بینایی بیشتری در موضوع داشته باشد (3)

متن وقف ‏نامه امیرالمؤمنین

هذا ما أوصی به وقضی به فی ماله عبدُاللّه‏ علیٌ ابتغاءَ وجه‏اللّه‏، لیولجنی به الجنة و یصرفنی به عن‏النار و یصرف النار عنی یوم تبیضُّ وجوهٌ و تسودُّ وجوهٌ، أنّ ما کان لی من مال بِیَنْبُع یُعرف لی فیها و ما حولها، صدقة و رقیقها، غیر أنَّ رباحا و أبانَیْزَرَ و جُبَیرا عتقاءٌ لیس لأحد علیهم سبیل، فهم موالیّ یعملون فیالمال خمس حِجَج، و فیه نفقتُهم و رزقُهم و أرزاقُ أهالیهم.
و مع ذلک ما کان لی بوادی القری کلّه من مال لبنی فاطمة، و رقیقها صدقة.
و ما کان لی بدَیْمَة و أهلُها صدقة، غیر أن زُرَیْقا له مثلُ ماکتبتُ لأصحابه، و ما کان لی بأذِیْنَة و أهلُها صدقة، والفَقیرَیْن کما قدعلمتم صدقة فی سبیل‏اللّه‏.
و إن الذی کتبتُ من أموالی هذه صدقة واجبة بَتْلَة، حیّا أنا أو میّتا، یُنفق فی کل نفقة یُبتغی بها وجهَ‏اللّه‏ فی سبیل‏اللّه‏ و وجهه، و ذویالرحم من بنیهاشم و بنیالمطلب والقریب والبعید.
و إنّه یقوم علی ذلک الحسنُ بنُ علی، یأکل منه بالمعروف، و ینفقه حیث یراه‏اللّه‏ عزّ و جلّ فی حلٍّ محلَّل، لاحرج علیه فیه، فان أراد أن یبیع نصیبا من‏المال فیقضی به الدینَ فلیفعل إن شاء و لاحرج علیه، و إن شاء جعله سَرِیَّ المِلْک، و إنّ وُلدَ علی و موالیهم و أموالهم إلی الحسن بن علی.
و إن کانت دارُالحسن بن علی غیر دار الصدقة فبدا له أن یبیعها إن شاء لاحرج علیه فیه، و ان شاء باع، فانه یقسِّم ثمنَها ثلاثَة أثلاث، فیجعل ثلثا فی سبیل‏اللّه‏ و ثلثا فی بنی‏هاشم و بنی‏المطلب، و یجعل الثلثَ فی آل أبی‏طالب، و إنه یضعه فیهم حیث یراه‏اللّه‏.
و إن حَدَثَ بحسن حَدَثٌ و حسین حیٌّ فانه إلی الحسین بن علی، و إن حسینا یفعل فیه مثل الذی أمرتُ به حسنا، له مثل الذی کتبتُ للحسن و علیه مثل الذی علی‏الحسن.
و إن لبنی ابْنَیْ فاطمة من صدقة علی مثلَ الذی لبنی علی، و إنی إنما جعلتُ الذی جعلتُ لابْنَیْ فاطمة ابتغاءَ وجه‏اللّه‏ عزّ و جلّ و تکریمَ حرمة رسول‏اللّه‏ ـ صلی‏اللّه‏ علیه و آله ـ و تعظیمهما و تشریفهما و رضاهما.
و إن حَدَثَ بحسن و حسین حَدَثٌ، فإن الآخر منهما ینظر فی بنی علی، فإن وجد فیهم من یرضی بهداه و إسلامه و أمانته فانه یجعله إلیه إن شاء، و إن لم یرفیهم بعضَ‏الذی یریده فأنّه یجعله إلی رجل من آل ابی‏طالب به، فان وجود آل ابی‏طالب قدذهب کبراؤهم و ذووآرائهم، فأنه یجعله إلی رجل یرضاه من بنی‏هاشم.
و إنه یشتَرِطُ علی‏الذی یجعله إلیه أن یترکَ المال علی أصوله و یُنفق ثمره، حیث أمرتُه به من سبیل‏اللّه‏ و وجهه و ذویالرّحم من بنیهاشم و بنیالمطلب والقریب والبعید، لایُباع شی‏ءٌ منه و لایُوهب و لایُورَّث.
[و إنّ مالَ محمد بن علی علی ناحیته، و هو الی بنی فاطمة (ع)] (4)، و إن رقیقیَ اللذین فی صحیفة صغیرة الّتی کُتبتْ لی عتقاء.
هذا ما قضی به علیُ بن أبی‏طالب فی أمواله هذه الغد من یوم قدم مِسْکن (5) ابتغاءَ وجه‏اللّه‏ والدارَ الآخرة، واللّه‏ المستعان علی کل حال، ولایحلّ لامری‏ء مسلم یؤمن باللّه‏ والیوم الآخر أن یقول فی شی‏ء قَضَیتُه من مالی و لایخالف فیه أمری من قریب أو بعید.
أما بعد، فإن ولائدی...
هذا ما قضی به علیٌّ فی ماله هذه الغد من یوم قدم مِسْکَن. شهد أبوشمر بن أبرهة و صَعْصَعْةُ بنُ صُوْحَان و یزیدُ بنُ قیس و هَیّاجُ بن أبی‏هیّاج. و کتب علیُ بن أبی‏طالب بیده لعشرٍ خلون من جُمادیَ‏الأولی سنة سبع و ثلاثین.

ترجمه

این آن چیزی است که وصیت نموده و دستور داده است به آن در اموال و داراییش، بنده خدا علی، برای خوشنودی خدا، تا مرا به واسطه آن به بهشت برد و دوزخ را از من برای خاطر آن دور سازد و آتش جهنم را بر من روا ندارد در روزی که گروهی روسفید و گروهی روسیاه می‏شوند. وصیت چنین است: املاکی که در «ینبع» و اطراف آن دارم و نسبت آنها به من شناخته شده است، همه آنها و بندگان در آنها صدقه است. جز بندگانم «رباح» و «ابو نیرز» و «جبیر» که این سه تن آزادند و هیچ‏کس بر آنها تسلطی ندارد. ایشان غلامان من‏اند و در اموال یاد شده پنج سال کار می‏کنند و حق برداشت مخارج و هزینه زندگی خود و فرزندانشان را دارند.
با حفظ این مراتب آنچه در «وادی‏القری» دارم و همه از اموال خودم می‏باشد اختصاص به فرزندان «فاطمه» دارد، و بندگان در این املاک صدقه‏اند (و در راه خدا مصرف می‏شوند).
و آنچه در «دیمه» دارم و افرادی که در آنجا هستند نیز صدقه است، جز «زریق» که مانند غلامان یاد شده می‏باشد. و آنچه در «اذینه» دارم با آنان که در آنجا هستند نیز صدقه است، و «فقیرین» ـ چنان‏که می‏دانید ـ نیز صدقه است و باید در راه خدا مصرف شود.
آنچه از اموالم در اینجا یاد کردم همه صدقه لازم قطعی است، و این حکم در زندگی و پس از مرگ من جاری خواهد بود، باید در آنچه سبب خوشنودی خدا و در راه
خداست به مصرف رسد و خویشانم از بنی‏هاشم و بنی‏مطلب نزدیک و دور بهره برند.
نظارت بر این اوقاف و صدقات با (فرزندم) حسن بن علی است، از آنها به قدر ضرورت خود بدون زیاده‏روی بهره می‏برد و در مواردی که رضای الهی در آن است صرف می‏نماید، در این کار بر او باکی نیست. اگر خواست بخشی از آنها را بفروشد تا قرضی را ادا کند، بفروشد باکی بر او نیست، و اگر بخواهد می‏تواند املاک برجسته و نفیس قرار دهد. فرزندان علی و غلامان و اموال وی اختیارشان در دست حسن بن علی است.
و اگر خانه حسن بن علی جز خانه صدقه باشد و خواست که آن را بفروشد می‏تواند بفروشد، بر او باکی نیست. اگر بخواهد می‏تواند بفروشد و قیمتش را به سه بخش تقسیم کند؛ قسمتی را در راه خدا مصرف نماید و قسمتی را به بنی‏هاشم و بنی‏مطلب و قسمتی را به فرزندان ابوطالب بدهد، در مواردی که خدا می‏پسندد از این سه قسم به مصرف رساند.
اگر پیشامدی برای حسن رخ داد (و از این جهان درگذشت) در حالی که حسین زنده باشد، این کارها بدو موکول می‏شود، باید آنچه را به حسن دستور دادم وی انجام دهد. برای اوست آنچه برای حسن نوشتم و بر اوست آنچه برعهده حسن بود.
برای فرزندان دو فرزند فاطمه (حسن و حسین) از صدقه علی آن چیزی خواهد بود که برای فرزندان علی تعیین شد، و من هرچه برای دو فرزند فاطمه قرار دادم به جهت خوشنودی خدای عزّ و جلّ و حفظ حرمت رسول‏اللّه‏ و تعظیم و بزرگداشت و رضای خدا و رسول است.
اگر برای حسن و حسین پیشامدی رخ داد، آخرین این دو نفر در فرزندان علی جستجو می‏کند، اگر کسی را از آنان یافت که صلاحیت و اسلام و امانت او را بپسندد، کارها را بدو محول می‏سازد، و اگر کسی را در آنها نیافت که واجد شرایط باشد به یکی از فرزندان ابوطالب که دارای صلاحیت باشد کارها را محول می‏کند، و اگر دید بزرگان و صاحب‏نظران فرزندان ابوطالب در گذشته‏اند به یکی از مردان بنی‏هاشم که او را واجد شرایط می‏داند می‏سپارد.
بر آن کسی که کارها بدو محول می‏گردد، شرط می‏شود که اصول اموال را حفظ کند و بهره آن را انفاق نماید در آنچه او را بدو دستور داده‏ام؛ از سبیل‏اللّه‏ و بر خویشان از بنی‏هاشم و بنی‏مطلب، دور و نزدیک. چیزی از آن اصول به فروش نمی‏رسد و بخشیده نمی‏شود و به ارث منتقل نمی‏گردد.
آنچه در اختیار محمد بن علی (ابن الحنفیه) است در اختیار او می‏ماند و پس از او به اولاد فاطمه منتقل می‏شود، و آن دو برده که نامشان را در صحیفه کوچک آورده‏ام، آزادند.
این است آنچه علی در اموالش دستور می‏دهد، از روزی که به «مسکن» آمده، و این وصیت برای خوشنودی خدا و پاداش در آخرت انجام گرفته، و از خدا در هرحال یاری می‏خواهم. بر هیچ فرد مسلمانی که ایمان به خدا و روز واپسین دارد، حلال نیست که در اموالم کاری کند جز دستوری که داده‏ام و از نزدیک یا دور خلاف امر من انجام دهد.
سپس آن حضرت در ادامه وصیّت‏نامه فرمودند:
این است آنچه علی در اموال خود دستور می‏دهد از روزی که به مسکن آمده است. شاهدان بر این وصیت ابوشمر بن ابرهه و صعصعة بن صوحان و یزید بن قیس و هیّاج بن هیّاج می‏باشند. این وصیت را علی بن ابی‏طالب به‏دست خود پس از گذشتن ده روز از جمادی‏الاوّل سال سی و هفت نوشته است.
اینک چند موضع از موقوفات حضرت امیر علیه‏السلام را که نام آنها را در کتابهای حدیثی و تاریخی یافته‏ایم در اینجا می‏آوریم با توضیحات مختصر جغرافیایی و بیان بعضی از خصوصیات هریک از این موقوفات:

1-الاحمر

صحرایی است در «الرَّجْلاء» بین مدینه و شام، نیمی از آن از موقوفات آن حضرت و نیم دیگر متعلق به وراث بود (6)

2-ادبِیة

در صحرای «إضَم» در أطراف مدینه واقع است (7)

3-اذینة

نام یکی از وادیهای «قَبَلِیَّة» در أطراف مدینه می‏باشد (8)
املاک و بردگان آنجا صدقه‏اند، چنانچه در وقفنامه عمومی آمده.

4-الأسحن

صحرائی است در حدود «فدک» (9)

5-بِئرالملک

در صحرای «قَناة» واقع است (10)

6-البغیبِغة

چاهی است در نزدیک «رشاء» در اطراف مدینه. از حضرت صادق علیه‏السلام از پدرش نقل شده که چون به علی علیه‏السلام پیدا شدن این چشمه را بشارت دادند فرمود: وارث خوشنود می‏گردد، آن‏گاه فرمود: وقف است بر مساکین و مسافرانی که خرجی راه ندارند و نیازمندان نزدیک (11)

7-البغیبِغات

چند چشمه است در «ینبع» به نامهای «خَیْفُ الأراک» و «خَیْف لیلی» و «خَیْف بسطاس». مجموع این چشمه‏ها را حضرت علی وقف نموده است (12)

8-البیضاء

صحرائی است در «حَرَّة الرَّجْلاء» دارای مزارع و باغها (13)

9-خانه‏ای در مدینه

این خانه در محله «بَنی زُرَیْق» در شهر مدینه واقع است و حضرت آن را وقف نمود تا خاله‏هایش در آن سکنی داشته باشند و پس از آنها در اختیار نیازمندان از مسلمین باشد (14)

10-دیمه

معلوم نشد کجاست. املاک آنجا وقف و بردگان آن صدقه‏اند جز «زُرَیْق» که آزاد است؛ چنانچه در وقفنامه عمومی آمده.

11-ذات کمات

چهار چاه است در «حَرَّة الرَّجْلاء» به نامهای «ذوات العشراء» و «قعین» و «معید» و «رعوان». مجموعا از جمله موقوفات آن حضرت می‏باشد(15)

12-رعیه

صحرائی است در حدود «فدک» دارای نخل و اندکی آب که از کوه ریزش می‏کند (16)

13-عین أبی‏نیزر

چشمه‏ای است در «ینبع» پُر آب و دارای نخلهای بسیار، منسوب به «أبونَیْزَر» یکی از غلامان حضرت امیر علیه‏السلام (17)

14-عین موات

چشمه‏ای است در «وادی القری» (18)

15-عین فاقة

چشمه‏ای است در «وادی القری» و «عین حسن» نیز نامیده می‏شود (19)

16-عین ینبع

«یَنْبُع» دهی است نزدیک کوه «رَضْوی» و از مدینه هفت منزل فاصله دارد، دارای چشمه‏های پرُ آب و گوارا و زمینی حاصلخیز (20) بعضی چشمه‏های آنجا را یکصد و هفتاد چشمه گفته‏اند (21)
از عمار یاسر نقل شده که حضرت پیامبر (ص) زمینی را از «ذی العَشِیرة» در ینبع به حضرت امیر بخشید و عمر نیز در أیام خلافتش قطعه‏ای در همانجا بدو بخشید و علی علیه‏السلام در آنجا ملکی دیگر خرید و مجموعا چند چشمه در آنجا داشت و همه را وقف نمود (22)
این ملک در وقفنامه عمومی ذکر شده با قید هرچه در اطراف آن است و صدقه بودن بردگانی که در آنجا به کار مشغول‏اند جز سه تن از آنها «رباح» و «ابونیزر» و «جبیر» که آزاد می‏باشند.

17-فقیرین

نام دو جاست در اطراف مدینه که حضرت پیامبر ـ صلی‏اللّه‏ علیه و آله ـ به امیرالمؤمنین بخشیده، و اصل این نام به معنی چاه یا حفیره‏ای است که برای به کار گذاشتن نخل حفر می‏کنند (23)
این زمین حاصلخیز در عصر ما نیز معروف است و به زبان محلی «الفُقَیْر» نامیده می‏شود (24)
از حضرت صادق علیه‏السلام روایت شده که در ینبع چشمه‏ای احداث کردند، آبی از آن به طرف آسمان جوشید مانند گردن یک شتر، چون به حضرت أمیرالمؤمنین علیه‏السلام بشارت دادند فرمود: به وارث بشارت دهید، این چشمه صدقه و وقف است برای زایران خانه خدا و مسافرینی که نیاز به خرج راه دارند، فروخته و بخشیده و به ارث گذاشته نمی‏شود... (25)

18-القصیبة

باغی است در حدود «فدک» (26)

19-وادی القری

نام صحرای وسیعی است بین مدینه و شام، دارای دههای بسیار و حضرت پیامبر (ص) آنجا را فتح نموده (27) حضرت أمیر در آنجا املاکی داشت و وقف نمود، بعضی از آنها با نام مخصوص ذکر شده و بعضی را نام نبرده‏اند.
در وقفنامه عمومی آمده است که برای فرزندان فاطمه علیه‏السلام وقف شده و بردگان آنجا صدقه می‏باشند.

پی نوشتها:

1- در بحارالانوار (41 /24 به بعد) نمونه‏هایی از سخای علی علیه‏السلام را ببینید.
2- کافی 2 /410. .
3- کافی 7 /49، تهذیب الاحکام 9 /146. گویا نسخه‏هایی از این وصیتنامه نزد سادات بنی‏الحسن و بنی‏الحسین بوده که ابن‏شبه در تاریخ مدینه (1 /225) آن از حسن بن زید نقل می‏کند. .
4- در تاریخ المدینة ابن‏شبه این جمله بدین صورت آمده: «و ان مال محمد علی ناحیة، و مال ابنی فاطمه و مال فاطمة الی ابنی فاطمة»، و باید این عبارت صحیح باشد.
5- مسکن نام جایی است در کوفه.
6- تاریخ المدینة، ابن‏شبه، ج1، ص234. .
7- همان، ص222. .
8- معجم البلدان، ج1، ص؛ ج4، ص309. .
9- تاریخ المدینة، ج1، ص225. .
10- همان، ص223. .
11- همان، ص220. .
12- همان، ص222. .
13- همان، ص234. .
14- تهذیب الاحکام، ج9، ص131. .
15- تاریخ المدینة، ج1، ص224. .
16- همان، ص224. .
17- وفاء الوفا، ج1، ص127. .
18- تاریخ المدینة، ج1، ص223. .
19- همان، ص223. .
20- معجم البلدان، ج1، ص450.
21- عمدة الاخبار، ص353. .
22- وفاء الوفا، ص1334. .
23- معجم البلدان، ج4، ص269؛ وفاء الوفا، ص1282. .
24- عمدة الاخبار، ص318. .
25- کافی، ج7، ص54؛ تهذیب الاخبار، ج9، ص 148. .
26- تاریخ المدینة، ج1، ص 225. .
27- معجم البلدان، ج 5، ص 345.

منبع:میراث جاویدان




اوقات شرعی استان یزد









بنیاد توسعه و عمران موقوفات استان یزد

آدرس: میدان مهدیه_ ابتدای بلوار شهید
بهشتی _ کوچه وامق _ کوچه عذرا
مجتمع تجاری شمس _ طبقه اول
کد پستی: ۸۹۱۶۶۸۵۴۴
تلفــکس: ۷-۷۲۶۹۲۸۵-۰۳۵۱
ایمیل: info@btomyazd.ir